Live geschreven en uitgedragen door Lonneke van Heugten tijdens het eerste Festival van Stille Stemmen.
Beeld: Rutger Boots
SAMEN HOREN
Met wijsheid, sociaal Als ik jou de bal geef, kun je scoren
Als het hout wordt weggehaald Blijven de verhalen staan Rond, strak Met de grove korrel van kiezel Met tonen van vroeger
Wat er in jouw natuur zit En in een naam Een wolf, een strijder Een engel, of twijfel
Laten we samen horen Langs lijnen die leiden Langs je voorouders naar wie je werkelijk bent Of naar het stadion aan de overkant
Uiteindelijk staan we allemaal aan dezelfde kant Verzamelend op het plein of in de tuin Wroetend en ontmoetend Wie meehelpt, mag oogsten
In deze oase bloeit en zoemt de rust het dorp de stad in
Breekbaar kan de stilte zijn Krachtig op de brink van afbraak Opbouwend, bemoedigend te midden van eenzaamheid
Als je jezelf niet meer kan horen Gooi een lijntje uit Vind de rode draad Luister altijd naar jezelf Hoor de ander
De plas blijkt soms een sloot De vloeren van het huis zo nat dat je er eenden kan houden
Reik elkaar de hand En kijk elkaar aan zoals de herdershond en de herder, wederzijds zorgdragend Dan wordt het zelfs in Siberië warm
Deel je gevoel, voel je deel Hoe meer de stilte verandert, hoe meer die hetzelfde blijft De stille kern van alles Eigenlijk zijn we onsterfelijk
Haal uit de brokstokken wat kan roesten Het verhaal van lichaamstaal went Bouw het fundament om te helen
Doe niet zoals het hoort De stilte leeft tussen het geluid Je gaat het pas horen als je het doorhebt De stilte, geleider van tegengeluid meegeluid, welluidend meerduidig
De stilte Voelt ze zich gehoord? Is ze licht of zwaar? Open of gesloten? Houd je haar in de hand? Is ze plat of rond? Of onder je voeten in de grond? Hoe galmt de stilte in je buik? Resoneert ze in je keel? Welke kleuren proef je? Welk ritme geeft ze aan de ruimte?
Vandaag werd de bal aan ons doorgespeeld door de échte Betondorpse filoof Die, als ik het goed hoor, gunstig stemt: “Als ze maar plezier hebben”
Hoe kunnen we door ruimer te luisteren meer zinvolle werelden laten ontstaan? Deze vraag stond centraal voor de School van Stille Stemmen die op zondag 1 maart het eerste Festival van Stille Stemmen organiseerde in Betondorp. De School is een collectief van mensen met een verscheidenheid aan ervaringen en achtergronden in onder andere kunst, wetenschap, journalistiek en onderzoek.
Beeld: Rutger Boots
DE STILLE STEM ACHTER HET FESTIVAL
Renate Schepen is de oprichter van de School van Stille Stemmen. Haar partner Mike van Velzen was een bijzondere Betondorper die meteen zijn hart aan de buurt had verpand. Hij maakte tijd voor een praatje, ging elke week als vrijwilliger koffie drinken bij de 95-jarige Emmie, en vertelde daarna honderduit over haar verhalen. Mike overleed onverwacht in februari 2025.
Het festival is geïnspireerd door zijn enthousiasme en vermogen om ruim te luisteren. Aan het festival werkten 12 workshopgevers, producent Yoeri van Esseveld, vrijwilligers en Betondorpers mee, met dank aan Eric Meursing, Aniko Hekmat van de Groene Lotus en Harma van het Leger des Heils en ondersteuning van stichting SKAI, Stadsdeel Oost en Bewonersinitiatief Oost.
EN ONGEHOORD RUIMHARTIG PROGRAMMA
102 bezoekers konden in drie rondes hun eigen avontuurlijke programma samenstellen uit veertien activiteiten. In wandelingen, ontmoetingen, workshop presentaties, gedeelde maaltijd en gesprekken maakten ze kennis met een veelheid aan stille stemmen in hun omgeving, in elkaar en in zichzelf. De expertise van de begeleiders en facilitators gidste de deelnemers door manieren om deze stemmen te herkennen, erkennen en versterken. Manieren die Felicia Dekkers in Nieuw Wij[1] luisterapparaten noemt en in het interview in Trouw [2] (zaterdag 28 februari) geduid wordt als ‘luisteren naar wat niet gezegd wordt, maar wel aanwezig is.’
Lees hier het nagedicht, live geschreven tijdens het eerste Festival van Stille Stemmen door Lonneke van Heugten.
AFSTEMMEN OP BETONDORP
Tijdens de opening in het Kunstlokaal werd gevraagd: Welke stemmen zijn het meest dominant in de maatschappij? Dit zijn vaak de luide en de dwingende, maar ook de stemmen waar je je niet van bewust bent, omdat je ze gewoon bent gaan vinden. Tijdens de activiteiten van het festival verschenen stille stemmen als twinkelende sterren aan de hemel. Een nieuwe cosmos aan mogelijkheden om het luisteren te verruimen en nieuw hernieuwd te horen.
Welke stemmen stil blijven of lijken, is een kwestie van perspectief. Zo is de stem van Cruijff wellicht de bekendste uit Betondorp, toch kunnen zijn paradoxale wijsheden als stille stem binnen de canon van de Nederlandse filosofie gezien worden. Hoe, dat bespraken filosofe Renate Schepen en de eigenaar van café De Avonden, JP Kraamwinkel, in de live opgenomen podcast Vergeten filosofen in Bij Boshardt.
Ook in het fysieke beton en het groen van Betondorp zelf, huizen stille stemmen. De dag begon met een wandeling met architect Maartje van Dijk door het 102 jaar oude dorp-in-de-stad. De unieke architectuur draagt sporen van het verleden en mogelijke toekomsten. Zo vertrok architect Van Loghem uiteindelijk naar Siberië – welke stille stem hem daarheen bewoog is te zien in de documentaire Bouwen te midden van eenzaamheid. Tussen de informatie over de geschiedenis en de veranderingen in de bouw en het leven van Betondorop, vroeg ik mezelf: Kun je het scheuren van het beton horen? Het overstromen? De communistische kinderverhalen die de vader van Gerard Reve voorlas? De buurttuin droeg rust uit en in de aankondiging tot ‘wroeten en ontmoeten’ zoemde saamhorigheid.
In een andere wandeling (Shared Walk | Ways of Knowing) ontwikkeld door social designer Eylem Ertürk en filosoof Renate Schepen, konden de wandelaars in de zintuigelijke omgeving van Betondorp verschillende perspectieven op ‘tijd’ ervaren. Schepen stelde de vraag: Wat kunnen we leren van de daar levende ‘paradijsvogels’ wiens ritmes niet meetikken met de kloktijd uit onze moderne samenleving? Door middel van gesprekken met elkaar, inspireerden filosofieën uit andere culturen nieuwe ervaringen van ‘tijd’.
En wie tijdens het festival een stille plek zocht om gewoon te zíjn, kon die bij keramist Aniko Hekmat in de Groene Lotus vinden.
DE STEM VAN KUNST EN POËZIE
Stilte heeft ongekende kracht. Het kan verwarrend of zelfs gewelddadig zijn, maar ook liefde- en betekenisvol als woorden tekort schieten. Ze is zelfs een voorwaard om gehoord te worden, want zonder stilte kan een boodschap niet landen. Dit zijn enkele inzichten uit de presentatie van onderzoeker Gerlov van Engelenhoven, maker van de videopodcast Luisteren naar stiltes. De voorbeelden van activistische kunst engageren zich met gedeelde postkoloniale verledens. Ze laten zien hoe affectief, contemplatief, herstellend en helend stilte kan zijn. De vervolgvraag van Gerlov is welke vormen van luisteren nodig zijn om deze sprekende stiltes te horen. Aanwezig zijn, getuige zijn en ruimte maken vormen van luisteren. In de ruimte hangt kunst van Michelle Piergoelam. Het publiek raakt na hun stille aandacht niet uitgepraat over hoe zij stilte ervaren.
Kunstenaar Seandy Achthoven liet deelnemers in dialoog met haar schilderkunst en poëzie naar zichzelf en elkaar luisteren. Een intieme, ervaringsgerichte workshop voor persoonlijke reflectie en verbinding, waarin werd uitgenodigd tot empathie over diepgewortelde overtuigingen die ons beeld van onszelf en anderen vormen. Samen werd onderzocht wat er gebeurt wanneer we rationeel denken aanvullen met andere soorten intelligentie, zoals het gevoel.
In de activiteit van Christine Pawlata, journalist uit Rome, gingen deelnemers zelf aan de slag met alternatieve vormen van denken, door middel van een poëzieketen, een collectieve improvisatievorm waarbij elke deelnemer voortbouwt op de vorige. Dit was geïnspireerd op de Sardijnse traditie van poesia a bolu en andere orale dichtvormen, waarin improvisatie, ritme en wederzijdse respons centraal staan.
Ik hoorde dat de workshop tot veel hilariteit en verbinding had geleid. De poëzieketen kan de stille stem van gezamenlijke ervaring ten gehore brengen. Zelf was ik als performing poet deze dag een keynote listener, die voor het dichten open luisterde naar wat er zich tussen de regels bevond. Ik rondde de dag af bij de gezamenlijke soepmaaltijd, die werd verzorgd door Renée Ritsma. Het Nagedicht is hieronder te lezen. Meanderend door het veelal gelijktijdige programma heb ik niet alles ervaren of gehoord, maar weet me getroost door Cruijff’s kunst van het woord: ‘Als je ergens niet bent, ben je óf te vroeg, óf te laat.’ Ik was dus steeds ergens wél, op de juiste tijd en de juiste plaats.
INNERLIJKE STEMMEN, VERBINDING VAN BINNENUIT
Ken je het fenomeen dat je een ruimte in loopt en de energie van de ruimte verandert? De energetische dynamiek tussen groepen mensen is een stille stem, waar hoogleraar Emiko Tsuyuki uit Tokio aandacht voor vraagt. Zij is expert op het gebied van Ba, een Japans concept de dynamiek tussen menselijke relaties dat essentieel is in samenwerking. Met kunstenaar Chikako Watanabee verzorgde ze de belevingsworkshop String Work, waarin deelnemers met kleurrijk garen ervaarden hoe iedere beweging die ze maken, doorwerkt door in het geheel. Onzichtbare verbindingen werden tastbaar—door spanning, flow en verstrengeling.
Beelden: Rutger Boots
Bij droomtherapeut Jantine Winter zaten we om een groot ennaegram dat als een kleed op de vloer was uitgerold. Ze gidste ons door een aantal van de lijnen die aspecten van jezelf en je leven vertegenwoordigen. Patronen die je intuïtief herkent, via je innerlijke stem die in beelden en gevoel kan spreken. De stille stem van collectieve kennis kwam naar buiten door de afbeeldingen van dieren, in wiens eigenschappen je je eigen karakter herkent. Ik plaatste mezelf, net als andere deelnemers, bij het dier dat me aansprak en zo begon een gesprek over onze meest aanwezige en minder aanwezige, onderdrukte of vergeten, kwaliteiten. Dan zegt een man: ‘Ik moet me excuseren, want ik ben mijn gehoorapparaat vergeten en ik kan niet horen wat jullie vertellen’, dan blijkt maar weer dat er tal van factoren zijn die het luisteren beïnvloeden. Hoe kunnen we nog meer ruimte en ondersteuning geven aan niet-auditieve vormen van horen?
DE STEM VAN ONZE VOOROUDERS EN VAN DE NATUUR
Radiomaker en jongerencoach Liesbeth Tjon-A-Meeuw was speciaal voor het festival uit Ghana overgekomen. Samen met trainer en psycholoog Zára Valentine de Graaf liet ze zien wat de stem van het land van je voorouders je kan vertellen. Die stem hoor en voel je in gebruiken die je zintuigen en emotionele verbinding stimuleren, zoals ritueel wassen met een doek en cologne. Door rondvraag te doen naar de betekenis van de voornamen van de deelnemers, kwamen verhalen van familie, geschiedenis en mythes naar boven. We werden als ons bewust dat iedereen cultuur met zich meedraagt. Het delen hiervan, zorgde voor levenslessen en verbinding met je voorouders, met plaatsen en uiteindelijk met wie je bent of wil zijn. Wat ik meeneem is dat het aandacht besteden aan gebruiken, je kan helpen zorg te dragen voor jezelf en het grotere geheel waar je deel van bent. Een sociaal weefsel van beweeglijke relaties en geschiedenissen.
Sylvia Avontuur kwam er tijdens haar voormalige werk in communicatie achter dat lucht niet voedt. Een eenvoudige tuinboon daarentegen bindt stikstof en voedt iedereen. Ze begon te luisteren naar de natuur en werd zelf meer gegrond. Ze ontkiemde. Hoe? ‘Met liefde kom je een heel eind’. Net als de boon gedijt een mens niet bij steen. Het zorgt voor wateroverlast. Daarop zei Sylvia op z’n Cruijffiaans: ‘Het probleem is de oplossing.’ Door natte wadi’s in Betondorp wordt groen juist vruchtbaar en regenwater opgevangen.
Het idee van gezamenlijk zaaien en oogsten komt ook terug in het Brinkhuis, waar ieder doorlopend kon bijdragen aan een zaadmandala. Deze activiteit, geïnspireerd door het Reclaim the Seeds Festival, was bedoeld om abstracte concepten zoals zaad soevereiniteit, voedselrechtvaardigheid, klimaatbestendigheid en cultureel geheugen tastbaar te maken. Ik vond het vooral meditatief, verbindend en mooi. Het past ook bij de gezamenlijke soepmaaltijd die in de ruimte werd opgediend. Voeding voor lichaam en geest, waarbij volop wordt nagepraat.
DE STEM VAN HET COLLECTIEF
De kracht van het collectief is dat de denk- en gevoelsruimtes die we in ons dragen, ieder op een unieke manier resoneren met elkaar, met de deelnemers en met Betondorp. Ik vraag me af: is mijn verbeelding een stille stem of een luide? Sinds ik kunst maak, ben ik een luidspreker voor mijn innerlijke stille stemmen. Welk deel van mezelf mag luider spreken? In de stilte waarin ik poëzie schrijf, vind ik verbinding met de wereld en een kakafonie aan ideeën. In het centrum van al die stemmen valt dan weer stilte, als een rimpeling in het water waar steeds opnieuw een druppel in valt.
Luister voorbij het tekort Voorbij het geschreeuw In de verbinding Ademloos Naar de frisse zangstem van de lente Naar de dromen in de Avonden In de stille resonantie in de ruimtes van het collectief
Tijdens het Festival van Stille Stemmen in Betondorp was er volop ruimte voor uitwisseling en ontmoeting, waarin deelnemers, workshopgevers en organisatoren begonnen samen te horen. Het is ongetwijfeld de aftrap voor een terugkerend evenement, getuige de respons: ‘Heel mooi aanbod van veel verschillende sessies. Hele gezellige sfeer. Fijn om het te mogen meemaken.’ ‘Bijzonder uniek, verwonderd, gaaf, super gaaf, genieten.’ ‘Wat een leuk programma, voor herhaling vatbaar.’ En ook dankzij het interview in Trouw ook een impuls voor verdere initiatieven van de School van Stille Stemmen. De stille stemmen waren de ongehoorde verhalen die naar de oppervlakte durfden te komen, dat wat we wisten maar vergeten waren, dat wat we wilden weten maar niet durfden te vragen, het verzet dat borrelt maar niet schreeuwt, en vooral het plezier van het samen-horen in een tijd waarin een overdaad van stemmen verdeling probeert aan te moedigen.
Door de intimiteit was dit praktisch-filosofische festival zelf ook een aansprekende stille stem, die mens en omgeving, kunst, wetenschap, journalistiek en onderzoek verbond vanuit een gezamenlijke wens. Wie er was, draagt de ervaringen en inzichten van de stille stemmen mee de toekomst in, als een rimpeling die steeds verder reikt.
Dit kwam ook terug op de wens-briefjes die door Emiko Tsuyiki geïnspireerd waren op de Japanse traditie om in heiligdommen op kleine houten plankjes wensen voor de omgeving te schrijven:
Verstilde ziel Keep the red wire and go with the flow Laten we ons inspannen om elkaar te blijven horen Verbindende stemmen in stilte Be curious and enjoy each other’s energy Movement, durf, openstaan Being/staying connected takes consciousness Dangling on a rope became Double Dutch Dromen zien en laten groeien Kleine bloemetjes, mooie plekjes, machtige wandkleden An apple tree on the Brink Ba with nature included Een bijzonder verrassing was Betondorp! It was a joyful day My experience of ‘beton’ was so wrong, today I experience what reality is Kid’s laughter I wish to hear your voice within me forever Een lieve vriendin die vlak bij mij woont wens ik me I wish that Betondorp can stay as it is I wish to change something around me, even if the world doesn’t react Verbinding door met stilte luisteren Ruimer leren luisteren door het ‘bekende’ opnieuw te horen, waar te nemen en toch weer nieuwe dingen te horen en ervaren Als iemand ‘van harte’ zegt, zegt hij/zij eigenlijk: met heel mijn hart, dat hoor je als je ruim luistert I wish from deep inside more love for me Space for softness Dat we elkaar weer echt gaan zien en voelen Dat we leren beter naar elkaar te kijken, meer open in plaats van gesloten Betrokkenheid, zachte stemmen en kleine gestes Enjoy the smallest details A Blue Zone vibe Rivers with a voice A little bit less noise in the sea I wish drinkable water and no poisonous food More bird chirps Nieuwe ideeën, connecties maken, praten, luisteren, bewegen en stilte New persons, new visions, new connections Let’s do this together
was een autonome vrij-denkende vrouw die niet alleen aan de geboorte van de romantiek stond, maar die ook revolutionaire ideeën uit Frankrijk in Duitsland introduceerde. Waarom horen we zo weinig van haar. Filosoof Joris Verheijen vertelt het in deze podcast. Het hele verhaal is te lezen in zijn boek Revolutie in de Schoolgang dat voorjaar 2025 bij Amsterdam University Press verschijnt.
