How We Tighten Our Ancestral Ties

In The Spirit of Intimacy, from the Dagara teacher Sobonfu Somé, the writer describes how she at the age of sixteen became the bride of an unknown man who was staying abroad (Somé 1997, p70-74). They came from the same village, Dano in Burkina Faso, and Somé knew his family but hadn’t met their son. He had been studying oversees and the elderly in the village saw in her a suitable wife for him, since they shared the same life purpose. She hesitated, not wanting to leave behind her home and not knowing what awaits her in the outside world. Because none of her relatives could advise her, she turned to her grandmother who had recently passed away. After spending some time around her grandmother’s grave, she received the message that she shouldn’t worry and that all will be alright. The next day Somé went back to the elderly and said ‘yes’ to the marriage. It turned out to be a good decision. In her book she explains how she finally met her husband and the kind of rituals they performed in order to be in tune with each other. The couple became teachers of the Dagara traditions abroad.

Consulting ancestors is a common practice in many indigenous cultures around the world. Just like the Dagara, traditionalists believe that the short and long distance relatives who have died, become spiritual guardians to the people and communities they leave behind. It is not necessary to personally have known those foremothers and forefathers, as long as they are part of the previous generations, people can connect to them (Somé 1997, p15-16). In the afterlife they become one with Spirit, the life force that runs through every element on earth. They can have their own way of expression through elements in nature such as a river, a tree or a stone. Beside that, they can come through totem animals that function as the symbol of the African tribe. The totem becomes the tribe’s identity. Because of this, every person from this tribe will share a special kinship with that particular totem animal (Somé 1998, p261) (Emeagwali & Shizha eds. p68). For example the elephant, the monkey, the python and the eland can be totems.

There are many different ways to consult the spirit of an ancestor. It can be done through prayer, meditation and the use of certain artefacts. The couple Somé mentions in their writings several rituals the Dagara people do to align with their foremothers and forefathers (Somé 1998, p87-89). For instance, through simple gestures as pouring water on the ground or by sitting in circles of ash on the compound. Another way to communicate with the spiritual realm is through an ancestral altar, located in a room or at the front yard of the clan’s chief. The chief has the responsibility to observe and safeguard the ancestral laws. Keeping the connection alive with late relatives is of great importance to indigenous tribes. It keeps the people in these communities safe, healthy and strong. Somé compares ancestral rituals to food for the body, only this one is food to their souls (Somé 1998, p160-161). It helps the mind of the traditionalist to stay sound and clear. That is why it is necessary to commune with spiritual guardians regularly. Certain issues cannot be resolved by words alone, especially emotional pain needs something else. Ancestral rituals can release the body and mind from tension. Or complex problems within communities are being addressed by inviting their spirits in their midst and have members of the community actively involved in these performances. 

Some ingredients for a ritual bath in the Afro-Caribbean cultures. “Our believes in the influence of God’s spirit and our ancestors can be expressed in very mundane ways without much religious context. For example, in the Surinamese household I grew up in, we occasionally did a ritual bath when we were not well.”  

These rituals have more meaning than being merely a form of ancestral worshipping. Scholars Emeagwali & Shizha explain that the very survival of African communities depends on their communication with their foremothers and forefathers (Emeagwali & Shizha eds. p70-71). They turn to their spirits for wisdom, prosperity and healing. They instruct them how to live in their lands, produce food and co-exist with the creatures in nature. There is a strong connection between the soil and the ancestors, they cannot be separated or disregarded. It’s their burial ground, their spirits reside in the soil. No wonder a country like Burkina Faso is called ‘Land of the Ancestors’ in its official languages, Moóre and Dyula. Beside tangible examples, indigenous people can also commune with their ancestors through their dreams. Sleeping time is seen as an opportunity for the divine spirit of God and deceased relatives, to give directions. 

When the European colonisers came to Africa (in the 14th-18th century) to exploit the land and the people, they successfully disconnected the enslaved ones from their ancestral roots. By trafficking them, shipping them away from their sacred lands to unknown territories and stripping them off entirely from their identity, culture and customs. That’s how they were able to break their souls, control their minds and abuse their bodies. Any form of indigenous cultural expression was forbidden and labeled as idol worshipping. The Western and European religious practices became and remained the dominant cultural expression in the former colonies. However, nowadays in these societies, the practice of honouring ancestors are hidden in plain sight. They have been embedded in the cultural heritage, education and language of these countries. For instance, in my country of birth, the Netherlands, heroes of the past like Anne Frank, Vincent Van Gogh and Erasmus, are still being celebrated every year. Institutions have been named after them, school children learn about them and their achievements are known abroad. 

The preservation of cultural heritage is not seen as ancestral worship in the Western mind. For Westerners it is not a religion and certainly not a ritual. But, if we indeed believe that European ancestors reside in the soil of the places where they were buried, then we see that a lot of attention and resources do flow towards the most prominent figures in these places. That is how Westerners make an active connection with the ancestral spirits of their country and cultures. They may see it as an intellectual exercise in preserving their history and an expression of appreciation for their cultural legacy. That doesn’t take away the fact that significant people of their past (and their doings) are being given great meaning and value for the current and future generations.

In Betondorp (Amsterdam, Netherlands) people proudly honour their ancestor Johan Cruijff (1947-2016), an internationally acclaimed footballer. His words on the wall: “Coincidence doesn’t exist. There is somebody who arranges it. A God who knows and sees more than I do.”

A great example is when former Dutch prime minister Jan-Peter Balkenende exclaimed in the middle of a debate in parliament: “Let’s rejoice together! Let’s be optimistic! Let’s say: the Netherlands can do it again! That VOC-mentality, passing by the borders with our eyes, dynamic!” (Balkenende 2006) With ‘VOC-mentality’ he meant the mentality of the Dutch East India Company (Vereenigde Oostindische Compagnie, VOC) that actively traded, plundered and went to war overseas for at least two hundred years. Some critics rapped him over the knuckles for this comment in which he disregarded the many atrocities that came along with the VOC expeditions. For instance, the VOC-sailers were prominent slave traders in the colonisation of African countries.  

Now, where does that leave us as African descendants from the Caribbean? Our European forefathers despised us and our African foremothers were not allowed to hold on to their ancestral ties. Their believe system ridiculed indigenous practices and made the religion of the white men superior. Therefore the connection with our ancestors is a troubled and damaged one. Therapist Menakem talks in his book My Grandmother’s Hands how black and white ancestors have subconsciously passed on traumas from generations to generations. The only way to know this is to listen to the fear in our bodies. Because our bodies can only live in the now and has become the ‘home of intense survival energy’ (Menakem 2017, xv). 

The understanding around the complex topic of intergenerational trauma is growing. That makes the time ripe for us in the African diaspora to restore our connection with not only our black but also our white ancestors. It is a restoration that has to take place on many different levels; body, mind and soul. We don’t only need to know the truth about what happened in the past to our foremothers and forefathers. We also need to listen to the unspoken words of their spirits that reside in our bodies. Although much of our indigenous knowledge and practices got lost during the colonial years, some of the old habits stayed with us. For instance, within the Afro-Caribbean cultures we still believe in the influence of God’s spirit, our ancestors and the spiritual realm. 

Moreover, we can express these believes in very mundane ways without much religious context. For example, in the Surinamese household I grew up in, when we were physically (or emotionally) not well, we occasionally did ritual baths, sometimes even with a healing blue stone or holy water. My mother would be praying and calling upon the Holy Spirit. She also bathed me the morning of my departure to Ghana for the first time. I still remember how strongly my spirit responded to her blessings. Nowadays, bathing is still an important part of my daily spiritual practice in where I cleanse and rejuvenate myself with sanctified water. It is a silent way of communing with our known and unknown ancestors. My sister does it more direct by occasionally asking the spirit of our late father for strength and guidance. She can see him in her dreams and it was no surprise to us when her daughter was born on his birthday. 

These ‘home practices’ may not have the weight the Dagara rituals in Burkina Faso or the cultural legacy of the Netherlands have, but they have much meaning to us as post-colonial orphans without a land or culture to call our own. We stand on the shoulders of ancestors whose bones have been broken. And I would like to believe that through the lives we live and the values we uphold, we make amends for them and for ourselves. Indeed our foremothers and forefathers answer back, as subtle as we have approached them, with personal blessings and guidance.

Bibliography 

Balkenende, Jan-Peter in Dutch parliament (2006)

Emeagwali, Gloria and Edward Shizha (Eds.) (2016) African Indigenous Knowledge and the Sciences. Journeys into the past and present. Rotterdam, Sense Publishers: 70-71

Menakem, Resmaa (2017) My Grandmother’s Hands. Racialised Trauma and the pathway to mending our Hearts and Bodies. Las Vegas, Central Recovery Press: xv

Somé, Malidoma Patrice (1998) The Healing Wisdom of Africa. Finding life purpose through nature, ritual and community. New York, Penguin Putnam Inc.: 87-89, 160-161, 261 

Somé, Sobonfu (1997) The Spirit of Intimacy. Ancient African teachings in the ways of relationships. New York, Berkeley Hills Books: 15-16, 70-74 

This paper was written by Liesbeth Tjon-A-Meeuw in the class of Africana Development Studies (2025) from Anton De Kom University (SU), Kwame Nkrumah University of Science and Technology (GH) and Broos Institute (NL). 

Join our workshop Voice of the Land of My Ancestors here!

Nagedicht – Festival van Stille Stemmen 2026

Live geschreven en uitgedragen door Lonneke van Heugten tijdens het eerste Festival van Stille Stemmen.

Beeld: Rutger Boots

SAMEN HOREN

Met wijsheid, sociaal
Als ik jou de bal geef, kun je scoren

Als het hout wordt weggehaald
Blijven de verhalen staan
Rond, strak
Met de grove korrel van kiezel
Met tonen van vroeger

Wat er in jouw natuur zit
En in een naam
Een wolf, een strijder
Een engel, of twijfel

Laten we samen horen
Langs lijnen die leiden
Langs je voorouders 
naar wie je werkelijk bent
Of naar het stadion aan de overkant

Uiteindelijk staan we allemaal aan dezelfde kant
Verzamelend op het plein of in de tuin
Wroetend en ontmoetend
Wie meehelpt, mag oogsten

In deze oase bloeit en zoemt de rust 
het dorp de stad in

Breekbaar kan de stilte zijn
Krachtig op de brink van afbraak
Opbouwend, bemoedigend
te midden van eenzaamheid 

Als je jezelf niet meer kan horen
Gooi een lijntje uit
Vind de rode draad
Luister altijd naar jezelf 
Hoor de ander

De plas blijkt soms een sloot
De vloeren van het huis zo nat 
dat je er eenden kan houden

Reik elkaar de hand
En kijk elkaar aan 
zoals de herdershond en de herder, wederzijds zorgdragend 
Dan wordt het zelfs in Siberië warm

Deel je gevoel, voel je deel 
Hoe meer de stilte verandert, 
hoe meer die hetzelfde blijft
De stille kern van alles 
Eigenlijk zijn we onsterfelijk

Haal uit de brokstokken wat kan roesten
Het verhaal van lichaamstaal went
Bouw het fundament
om te helen

Doe niet zoals het hoort
De stilte leeft tussen het geluid
Je gaat het pas horen als je het doorhebt
De stilte, geleider van tegengeluid
meegeluid, welluidend meerduidig

De stilte
Voelt ze zich gehoord?
Is ze licht of zwaar?
Open of gesloten?
Houd je haar in de hand?
Is ze plat of rond?
Of onder je voeten in de grond?
Hoe galmt de stilte in je buik?
Resoneert ze in je keel?
Welke kleuren proef je?
Welk ritme geeft ze aan de ruimte?

Vandaag werd de bal aan ons doorgespeeld
door de échte Betondorpse filoof
Die, als ik het goed hoor, gunstig stemt:
“Als ze maar plezier hebben”

Lonneke van Heugten

Samen-horen door het Festival van Stille Stemmen

Een bespiegeling van Lonneke van Heugten

Hoe kunnen we door ruimer te luisteren meer zinvolle werelden laten ontstaan? Deze vraag stond centraal voor de School van Stille Stemmen die op zondag 1 maart het eerste Festival van Stille Stemmen organiseerde in Betondorp. De School is een collectief van mensen met een verscheidenheid aan ervaringen en achtergronden in onder andere kunst, wetenschap, journalistiek en onderzoek.

DE STILLE STEM ACHTER HET FESTIVAL

Renate Schepen is de oprichter van de School van Stille Stemmen. Haar partner
Mike van Velzen was een bijzondere Betondorper die meteen zijn hart aan de buurt
had verpand. Hij maakte tijd voor een praatje, ging elke week als vrijwilliger koffie
drinken bij de 95-jarige Emmie, en vertelde daarna honderduit over haar verhalen.
Mike overleed onverwacht in februari 2025.

Het festival is geïnspireerd door zijn enthousiasme en vermogen om ruim te luisteren. Aan het festival werkten 12 workshopgevers, producent Yoeri van Esseveld, vrijwilligers en Betondorpers mee, met dank aan Eric Meursing, Aniko Hekmat van de Groene Lotus en Harma van het Leger des Heils en ondersteuning van stichting SKAI, Stadsdeel Oost en Bewonersinitiatief Oost.

EN ONGEHOORD RUIMHARTIG PROGRAMMA

102 bezoekers konden in drie rondes hun eigen avontuurlijke programma
samenstellen uit veertien activiteiten. In wandelingen, ontmoetingen, workshop
presentaties, gedeelde maaltijd en gesprekken maakten ze kennis met een veelheid aan stille stemmen in hun omgeving, in elkaar en in zichzelf. De expertise van de begeleiders en facilitators gidste de deelnemers door manieren om deze stemmen te herkennen, erkennen en versterken. Manieren die Felicia Dekkers in Nieuw Wij[1] luisterapparaten noemt en in het interview in Trouw [2] (zaterdag 28 februari) geduid wordt als ‘luisteren naar wat niet gezegd wordt, maar wel aanwezig is.’

Lees hier het nagedicht, live geschreven tijdens het eerste Festival van Stille Stemmen door Lonneke van Heugten.

AFSTEMMEN OP BETONDORP

Tijdens de opening in het Kunstlokaal werd gevraagd: Welke stemmen zijn het meest dominant in de maatschappij? Dit zijn vaak de luide en de dwingende, maar ook de stemmen waar je je niet van bewust bent, omdat je ze gewoon bent gaan vinden. Tijdens de activiteiten van het festival verschenen stille stemmen als twinkelende sterren aan de hemel. Een nieuwe cosmos aan mogelijkheden om het luisteren te verruimen en nieuw hernieuwd te horen.

Welke stemmen stil blijven of lijken, is een kwestie van perspectief. Zo is de
stem van Cruijff wellicht de bekendste uit Betondorp, toch kunnen zijn paradoxale
wijsheden als stille stem binnen de canon van de Nederlandse filosofie gezien
worden. Hoe, dat bespraken filosofe Renate Schepen en de eigenaar van café De
Avonden, JP Kraamwinkel, in de live opgenomen podcast Vergeten filosofen in Bij
Boshardt.

Ook in het fysieke beton en het groen van Betondorp zelf, huizen stille
stemmen. De dag begon met een wandeling met architect Maartje van Dijk door het
102 jaar oude dorp-in-de-stad. De unieke architectuur draagt sporen van het
verleden en mogelijke toekomsten. Zo vertrok architect Van Loghem uiteindelijk naar
Siberië – welke stille stem hem daarheen bewoog is te zien in de documentaire
Bouwen te midden van eenzaamheid. Tussen de informatie over de geschiedenis en de veranderingen in de bouw en het leven van Betondorop, vroeg ik mezelf: Kun je
het scheuren van het beton horen? Het overstromen? De communistische
kinderverhalen die de vader van Gerard Reve voorlas? De buurttuin droeg rust uit en
in de aankondiging tot ‘wroeten en ontmoeten’ zoemde saamhorigheid.

In een andere wandeling (Shared Walk | Ways of Knowing) ontwikkeld door
social designer Eylem Ertürk en filosoof Renate Schepen, konden de wandelaars in
de zintuigelijke omgeving van Betondorp verschillende perspectieven op ‘tijd’
ervaren. Schepen stelde de vraag: Wat kunnen we leren van de daar levende
‘paradijsvogels’ wiens ritmes niet meetikken met de kloktijd uit onze moderne
samenleving? Door middel van gesprekken met elkaar, inspireerden filosofieën uit
andere culturen nieuwe ervaringen van ‘tijd’.

En wie tijdens het festival een stille plek zocht om gewoon te zíjn, kon die bij
keramist Aniko Hekmat in de Groene Lotus vinden.

DE STEM VAN KUNST EN POËZIE

Stilte heeft ongekende kracht. Het kan verwarrend of zelfs gewelddadig zijn, maar
ook liefde- en betekenisvol als woorden tekort schieten. Ze is zelfs een voorwaard
om gehoord te worden, want zonder stilte kan een boodschap niet landen. Dit zijn
enkele inzichten uit de presentatie van onderzoeker Gerlov van Engelenhoven,
maker van de videopodcast Luisteren naar stiltes. De voorbeelden van activistische
kunst engageren zich met gedeelde postkoloniale verledens. Ze laten zien hoe
affectief, contemplatief, herstellend en helend stilte kan zijn. De vervolgvraag van
Gerlov is welke vormen van luisteren nodig zijn om deze sprekende stiltes te horen.
Aanwezig zijn, getuige zijn en ruimte maken vormen van luisteren. In de ruimte hangt kunst van Michelle Piergoelam. Het publiek raakt na hun stille aandacht niet
uitgepraat over hoe zij stilte ervaren.

Kunstenaar Seandy Achthoven liet deelnemers in dialoog met haar
schilderkunst en poëzie naar zichzelf en elkaar luisteren. Een intieme,
ervaringsgerichte workshop voor persoonlijke reflectie en verbinding, waarin werd
uitgenodigd tot empathie over diepgewortelde overtuigingen die ons beeld van
onszelf en anderen vormen. Samen werd onderzocht wat er gebeurt wanneer we
rationeel denken aanvullen met andere soorten intelligentie, zoals het gevoel.

In de activiteit van Christine Pawlata, journalist uit Rome, gingen deelnemers
zelf aan de slag met alternatieve vormen van denken, door middel van een
poëzieketen, een collectieve improvisatievorm waarbij elke deelnemer voortbouwt op de vorige. Dit was geïnspireerd op de Sardijnse traditie van poesia a bolu en andere orale dichtvormen, waarin improvisatie, ritme en wederzijdse respons centraal staan.

Ik hoorde dat de workshop tot veel hilariteit en verbinding had geleid. De poëzieketen kan de stille stem van gezamenlijke ervaring ten gehore brengen.
Zelf was ik als performing poet deze dag een keynote listener, die voor het
dichten open luisterde naar wat er zich tussen de regels bevond. Ik rondde de dag af bij de gezamenlijke soepmaaltijd, die werd verzorgd door Renée Ritsma. Het
Nagedicht is hieronder te lezen. Meanderend door het veelal gelijktijdige programma heb ik niet alles ervaren of gehoord, maar weet me getroost door Cruijff’s kunst van het woord: ‘Als je ergens niet bent, ben je óf te vroeg, óf te laat.’ Ik was dus steeds ergens wél, op de juiste tijd en de juiste plaats.

INNERLIJKE STEMMEN, VERBINDING VAN BINNENUIT

Ken je het fenomeen dat je een ruimte in loopt en de energie van de ruimte
verandert? De energetische dynamiek tussen groepen mensen is een stille stem, waar hoogleraar Emiko Tsuyuki uit Tokio aandacht voor vraagt. Zij is expert op het
gebied van Ba, een Japans concept de dynamiek tussen menselijke relaties dat
essentieel is in samenwerking. Met kunstenaar Chikako Watanabee verzorgde ze de
belevingsworkshop String Work, waarin deelnemers met kleurrijk garen ervaarden
hoe iedere beweging die ze maken, doorwerkt door in het geheel. Onzichtbare
verbindingen werden tastbaar—door spanning, flow en verstrengeling.

Bij droomtherapeut Jantine Winter zaten we om een groot ennaegram dat als
een kleed op de vloer was uitgerold. Ze gidste ons door een aantal van de lijnen die
aspecten van jezelf en je leven vertegenwoordigen. Patronen die je intuïtief herkent,
via je innerlijke stem die in beelden en gevoel kan spreken. De stille stem van
collectieve kennis kwam naar buiten door de afbeeldingen van dieren, in wiens
eigenschappen je je eigen karakter herkent. Ik plaatste mezelf, net als andere
deelnemers, bij het dier dat me aansprak en zo begon een gesprek over onze meest
aanwezige en minder aanwezige, onderdrukte of vergeten, kwaliteiten. Dan zegt een
man: ‘Ik moet me excuseren, want ik ben mijn gehoorapparaat vergeten en ik kan
niet horen wat jullie vertellen’, dan blijkt maar weer dat er tal van factoren zijn die het luisteren beïnvloeden. Hoe kunnen we nog meer ruimte en ondersteuning geven aan niet-auditieve vormen van horen?


DE STEM VAN ONZE VOOROUDERS EN VAN DE NATUUR

Radiomaker en jongerencoach Liesbeth Tjon-A-Meeuw was speciaal voor het festival uit Ghana overgekomen. Samen met trainer en psycholoog Zára Valentine de Graaf liet ze zien wat de stem van het land van je voorouders je kan vertellen. Die stem hoor en voel je in gebruiken die je zintuigen en emotionele verbinding stimuleren, zoals ritueel wassen met een doek en cologne. Door rondvraag te doen naar de betekenis van de voornamen van de deelnemers, kwamen verhalen van familie, geschiedenis en mythes naar boven. We werden als ons bewust dat iedereen cultuur met zich meedraagt. Het delen hiervan, zorgde voor levenslessen en verbinding met je voorouders, met plaatsen en uiteindelijk met wie je bent of wil zijn. Wat ik meeneem is dat het aandacht besteden aan gebruiken, je kan helpen zorg te dragen voor jezelf en het grotere geheel waar je deel van bent. Een sociaal weefsel van beweeglijke relaties en geschiedenissen.



Sylvia Avontuur kwam er tijdens haar voormalige werk in communicatie achter
dat lucht niet voedt. Een eenvoudige tuinboon daarentegen bindt stikstof en voedt
iedereen. Ze begon te luisteren naar de natuur en werd zelf meer gegrond. Ze
ontkiemde. Hoe? ‘Met liefde kom je een heel eind’. Net als de boon gedijt een mens
niet bij steen. Het zorgt voor wateroverlast. Daarop zei Sylvia op z’n Cruijffiaans: ‘Het
probleem is de oplossing.’ Door natte wadi’s in Betondorp wordt groen juist
vruchtbaar en regenwater opgevangen.

Het idee van gezamenlijk zaaien en oogsten komt ook terug in het Brinkhuis,
waar ieder doorlopend kon bijdragen aan een zaadmandala. Deze activiteit,
geïnspireerd door het Reclaim the Seeds Festival, was bedoeld om abstracte
concepten zoals zaad soevereiniteit, voedselrechtvaardigheid, klimaatbestendigheid en cultureel geheugen tastbaar te maken. Ik vond het vooral meditatief, verbindend en mooi. Het past ook bij de gezamenlijke soepmaaltijd die in de ruimte werd opgediend. Voeding voor lichaam en geest, waarbij volop wordt nagepraat.

DE STEM VAN HET COLLECTIEF

De kracht van het collectief is dat de denk- en gevoelsruimtes die we in ons dragen,
ieder op een unieke manier resoneren met elkaar, met de deelnemers en met
Betondorp.
Ik vraag me af: is mijn verbeelding een stille stem of een luide? Sinds ik kunst
maak, ben ik een luidspreker voor mijn innerlijke stille stemmen. Welk deel van
mezelf mag luider spreken? In de stilte waarin ik poëzie schrijf, vind ik verbinding met
de wereld en een kakafonie aan ideeën. In het centrum van al die stemmen valt dan
weer stilte, als een rimpeling in het water waar steeds opnieuw een druppel in valt.

Luister voorbij het tekort
Voorbij het geschreeuw
In de verbinding
Ademloos
Naar de frisse zangstem van de lente
Naar de dromen in de Avonden
In de stille resonantie in de ruimtes van het collectief

Tijdens het Festival van Stille Stemmen in Betondorp was er volop ruimte voor
uitwisseling en ontmoeting, waarin deelnemers, workshopgevers en organisatoren
begonnen samen te horen. Het is ongetwijfeld de aftrap voor een terugkerend
evenement, getuige de respons: ‘Heel mooi aanbod van veel verschillende sessies.
Hele gezellige sfeer. Fijn om het te mogen meemaken.’ ‘Bijzonder uniek, verwonderd,
gaaf, super gaaf, genieten.’ ‘Wat een leuk programma, voor herhaling vatbaar.’ En
ook dankzij het interview in Trouw ook een impuls voor verdere initiatieven van de
School van Stille Stemmen. De stille stemmen waren de ongehoorde verhalen die
naar de oppervlakte durfden te komen, dat wat we wisten maar vergeten waren, dat wat we wilden weten maar niet durfden te vragen, het verzet dat borrelt maar niet schreeuwt, en vooral het plezier van het samen-horen in een tijd waarin een
overdaad van stemmen verdeling probeert aan te moedigen.

Door de intimiteit was dit praktisch-filosofische festival zelf ook een aansprekende
stille stem, die mens en omgeving, kunst, wetenschap, journalistiek en onderzoek
verbond vanuit een gezamenlijke wens. Wie er was, draagt de ervaringen en
inzichten van de stille stemmen mee de toekomst in, als een rimpeling die steeds
verder reikt.

Dit kwam ook terug op de wens-briefjes die door Emiko Tsuyiki geïnspireerd waren op de Japanse traditie om in heiligdommen op kleine houten plankjes wensen voor de omgeving te schrijven:

Verstilde ziel
Keep the red wire and go with the flow
Laten we ons inspannen om elkaar te blijven horen
Verbindende stemmen in stilte
Be curious and enjoy each other’s energy
Movement, durf, openstaan
Being/staying connected takes consciousness
Dangling on a rope became Double Dutch
Dromen zien en laten groeien
Kleine bloemetjes, mooie plekjes, machtige wandkleden
An apple tree on the Brink
Ba with nature included
Een bijzonder verrassing was Betondorp!
It was a joyful day
My experience of ‘beton’ was so wrong, today I experience what reality is
Kid’s laughter
I wish to hear your voice within me forever
Een lieve vriendin die vlak bij mij woont wens ik me
I wish that Betondorp can stay as it is
I wish to change something around me, even if the world doesn’t react
Verbinding door met stilte luisteren
Ruimer leren luisteren door het ‘bekende’ opnieuw te horen, waar te nemen en toch
weer nieuwe dingen te horen en ervaren
Als iemand ‘van harte’ zegt, zegt hij/zij eigenlijk: met heel mijn hart, dat hoor je als je
ruim luistert
I wish from deep inside more love for me
Space for softness
Dat we elkaar weer echt gaan zien en voelen
Dat we leren beter naar elkaar te kijken, meer open in plaats van gesloten
Betrokkenheid, zachte stemmen en kleine gestes
Enjoy the smallest details
A Blue Zone vibe
Rivers with a voice
A little bit less noise in the sea
I wish drinkable water and no poisonous food
More bird chirps
Nieuwe ideeën, connecties maken, praten, luisteren, bewegen en stilte
New persons, new visions, new connections
Let’s do this together

1. Dekkers, F. (2016, 15 maart). Een luisterapparaat voor ongehoorde stemmen. NieuwWij. https://www.nieuwwij.nl/opinie/een-luisterapparaat-voor-ongehoorde-stemmen/
2. Koster, Y. (2026, 1 maart) Dit festival laat mensen luisteren naar wat niet gezegd wordt, maar wel aanwezig is. https://www.trouw.nl/religie-filosofie/dit-festival-laat-mensen-luisteren-naar-wat-niet-gezegd-wordt-maar-wel-aanwezig-is

Denken in diepte

Stille stemmen over eenzaamheid

Eenzaamheid is vaak stil en onzichtbaar — zoals wortels die zich in de aarde verstrengelen. Soms ligt daar ook rouw, of het stille spoor van iemand die we hebben verloren. 

In onze hedendaagse Westerse cultuur krijgt wat onder ons ligt – de diepte, het donkere, het verborgen – vaak een negatieve lading. We richten ons op licht, hoogte en vooruitgang. Maar is leven überhaupt mogelijk zonder verbinding met wat ons draagt? Zonder aandacht voor de lagen van ons bestaan die zich aan het zicht onttrekken?

In deze masterclass gaat Renate Schepen in gesprek met journaliste en documentairemaker Christine Pawlata over de Etrusken: een volk dat tussen ca. 1000 v. Chr. en het begin van onze jaartelling in Midden-Italië bloeide en leefde vanuit een natuurlijke verbondenheid tussen hoogte en diepte, leven en dood.

De Etrusken bouwden necropoli die nauw verbonden waren met de wereld van de levenden en groeven diepe tagliate – wegen die letterlijk door de aarde sneden, tussen de duisternis van de ondergrond en het zonlicht daarboven. Hun wereldbeeld herinnert ons eraan dat het ene niet zonder het andere kan bestaan.

Doel en inhoud

Aan het begin van de lente – het seizoen waarin het ondergrondse opnieuw begint te spreken – onderzoeken we in deze masterclass hoe we ons opnieuw kunnen verbinden met de diepte van ons bestaan. Geïnspireerd door de Etrusken, via een aantal eenvoudige oefeningen, verkennen we wat er gebeurt wanneer we aandacht geven aan wat ons draagt, en hoe de onafscheidelijkheid van hoog en diep, leven en dood, ons kan helpen om eenzaamheid op een andere manier te benaderen.

Christine Pawlata

Christine Pawlata is een journalist en documentairemaker. Haar werk is onder andere verschenen bij de VPRO, HUMAN, Associated Press Television News, Arte en ZDF. Ze woont en werkt in Rome en raakte tijdens haar wandelingen door de bossen ten noorden van de Eeuwige Stad geobsedeerd door de Etrusken, die hier overal hun geheimzinnige sporen achterlieten maar altijd in de schaduw bleven van de antieke Romeinen.

Foto: Christine Pawlata

Festival van Stille Stemmen 2026

Luister niet zo nauw en verruim je denken met stille stemmen in Betondorp

Beeld: Verenigingsgebouw, Brink 1A (midden), Ontwerp van het hele complex: Dick Greiner (1923-1926). Foto: Eilers, Bernard F. (1878-1951)
Bron beeld: Stadsarchief Amsterdam

We horen steeds vaker dezelfde stemmen. Algoritmes en AI versterken het dominante geluid exponentieel. We trainen onszelf vooral in overtuigen en gelijk krijgen. Maar wat gebeurt er als we juist gaan oefenen in ruimer luisteren?

Luister naar wat de voortuintjes van de buren vertellen, het land van je Afrikaanse voorouders en de zaden die je plant. Herontdek Betondorps eigen Cruijff als vergeten filosoof. Laat dromen en denkwijzen op een poëtische manier naast elkaar bestaan. Nodig stille stemmen uit Betondorp bewust uit, ervaar andere tijdsbelevingen en leer van elkaar.

Datum: Zondag 1 maart 2026
Tijd: 13:00 – 18:00 uur
Locatie: Onderlangs 36N, 1097 ZK Amsterdam
Tickets: Vanaf €15,-
Ook verkrijgbaar aan de deur (pin-only)

TICKETS

Bekijk het volledige programma op onze festival pagina

Wat

Op zondag 1 maart 2026 organiseert School van Stille Stemmen het Festival van Stille Stemmen in het iconische Betondorp in Amsterdam-Oost. Een dag waarop bezoekers actief op zoek gaan naar andere perspectieven – ook die (nog) niet in woorden zijn uitgedrukt. Waarop verschil gezien wordt als aanvulling in plaats van bedreiging.

Programma

Het festivalprogramma bestaat uit 10 tot 12 intieme sessies op verschillende locaties op loopafstand door Betondorp. Een deel van het programma is in het Engels; bij Nederlandstalige sessies is Engelse ondersteuning beschikbaar voor Engelstalige bezoekers.

De dag is opgebouwd uit drie rondes, waarin je zelf kunt kiezen waar je aan deelneemt. Je kunt ervaren, proeven en dromen tijdens workshops, gesprekken en wandelingen. Zo kun je je bijvoorbeeld aanmelden voor een vroege rondleiding door Betondorp met Maartje van Dijk, langs de verborgen parels van deze buurt.

We sluiten de dag gezamenlijk af met een soepmaaltijd en een nagedicht van de stadsdichter van Alkmaar.

Het volledige programma wordt binnenkort op deze pagina bekendgemaakt. Tot die tijd kun je alvast kennismaken met ons team en specialisaties via deze pagina.

Met wie

Ons team bestaat uit mensen met achtergrond in kunst, wetenschap, journalistiek en onderzoek, en vooral met een verscheidenheid aan ervaringen. Wat we delen is een wens om ruimer te luisteren voor meer zinvolle werelden – door ons te verbinden met stille stemmen en deze te versterken.

We komen van verschillende plekken op de wereld en werken lokaal waar we wonen en waar we iets organiseren: met bewoners, op plekken met een bijzonder verhaal, en in verbinding met de niet-menselijke wezens en werelden die nog niet altijd voor iedereen zichtbaar zijn.

Stille stemmen via

Speciaal voor dit festival komen Professor Emiko Tsuyuki, gespecialiseerd in het Japanse concept Ba, uit Tokio en Christine Pawlata, journalist uit Rome.

Liesbeth Tjon-A-Meeuw verbindt met ons vanuit Ghana, en verder zijn Sylvia Avontuur, Seandy Achtoven, Jantine Winter, Lonneke van Heugten en Renate Schepen in persoon aanwezig.

Waarom Betondorp

Betondorp – één van de best bewaarde geheimen van Amsterdam – vormt het perfecte decor. Groen, sociaal, vol paradijsvogels die hun eigen pad kiezen. Een buurt met bijzondere architectuur als groen stadsdorp, waar de gebouwen, kleine huisjes en moestuinen zelf actoren zijn in het festival. Onzichtbare verbindingen tussen mensen, plaatsen en geschiedenis worden zo voelbaar.

Het is een intiem festival voor 102 deelnemers (de leeftijd van Betondorp), voor iedereen die geïnteresseerd is in ruimer luisteren en in hoe we samenleven in de stad.

Achtergrond

De School van Stille Stemmen is een platform voor stemmen die je zelden hoort—niet op school, niet in de media en niet via algoritmes. Stemmen die ons denken verruimen en ons helpen antwoorden te vinden op uitdagingen van vandaag. We zijn een nomadisch en internationaal collectief van filosofen, kunstenaars, wetenschappers en mediamakers.

Persoonlijke inspiratie

Renate Schepen is de initiator van de School van Stille Stemmen. Haar partner Mike van Velzen was een bijzondere Betondorper die meteen zijn hart aan de buurt had verpand. Hij maakte tijd voor een praatje, ging elke week als vrijwilliger koffie drinken bij Emmy van 95, en vertelde daarna honderduit over haar verhalen. Mike overleed onverwacht in februari 2025. Geïnspireerd door zijn enthousiasme en vermogen om ruim te luisteren, is dit festival een geschenk voor de bewoners van Betondorp en een uitnodiging om ruimhartig naar elkaar te blijven luisteren.