Een bespiegeling van Lonneke van Heugten
Hoe kunnen we door ruimer te luisteren meer zinvolle werelden laten ontstaan? Deze vraag stond centraal voor de School van Stille Stemmen die op zondag 1 maart het eerste Festival van Stille Stemmen organiseerde in Betondorp. De School is een collectief van mensen met een verscheidenheid aan ervaringen en achtergronden in onder andere kunst, wetenschap, journalistiek en onderzoek.
DE STILLE STEM ACHTER HET FESTIVAL
Renate Schepen is de oprichter van de School van Stille Stemmen. Haar partner
Mike van Velzen was een bijzondere Betondorper die meteen zijn hart aan de buurt
had verpand. Hij maakte tijd voor een praatje, ging elke week als vrijwilliger koffie
drinken bij de 95-jarige Emmie, en vertelde daarna honderduit over haar verhalen.
Mike overleed onverwacht in februari 2025.
Het festival is geïnspireerd door zijn enthousiasme en vermogen om ruim te luisteren. Aan het festival werkten 12 workshopgevers, producent Yoeri van Esseveld, vrijwilligers en Betondorpers mee, met dank aan Eric Meursing, Aniko Hekmat van de Groene Lotus en Harma van het Leger des Heils en ondersteuning van stichting SKAI, Stadsdeel Oost en Bewonersinitiatief Oost.
EN ONGEHOORD RUIMHARTIG PROGRAMMA
102 bezoekers konden in drie rondes hun eigen avontuurlijke programma
samenstellen uit veertien activiteiten. In wandelingen, ontmoetingen, workshop
presentaties, gedeelde maaltijd en gesprekken maakten ze kennis met een veelheid aan stille stemmen in hun omgeving, in elkaar en in zichzelf. De expertise van de begeleiders en facilitators gidste de deelnemers door manieren om deze stemmen te herkennen, erkennen en versterken. Manieren die Felicia Dekkers in Nieuw Wij[1] luisterapparaten noemt en in het interview in Trouw [2] (zaterdag 28 februari) geduid wordt als ‘luisteren naar wat niet gezegd wordt, maar wel aanwezig is.’
Lees hier het nagedicht, live geschreven tijdens het eerste Festival van Stille Stemmen door Lonneke van Heugten.
AFSTEMMEN OP BETONDORP
Tijdens de opening in het Kunstlokaal werd gevraagd: Welke stemmen zijn het meest dominant in de maatschappij? Dit zijn vaak de luide en de dwingende, maar ook de stemmen waar je je niet van bewust bent, omdat je ze gewoon bent gaan vinden. Tijdens de activiteiten van het festival verschenen stille stemmen als twinkelende sterren aan de hemel. Een nieuwe cosmos aan mogelijkheden om het luisteren te verruimen en nieuw hernieuwd te horen.
Welke stemmen stil blijven of lijken, is een kwestie van perspectief. Zo is de
stem van Cruijff wellicht de bekendste uit Betondorp, toch kunnen zijn paradoxale
wijsheden als stille stem binnen de canon van de Nederlandse filosofie gezien
worden. Hoe, dat bespraken filosofe Renate Schepen en de eigenaar van café De
Avonden, JP Kraamwinkel, in de live opgenomen podcast Vergeten filosofen in Bij
Boshardt.
Ook in het fysieke beton en het groen van Betondorp zelf, huizen stille
stemmen. De dag begon met een wandeling met architect Maartje van Dijk door het
102 jaar oude dorp-in-de-stad. De unieke architectuur draagt sporen van het
verleden en mogelijke toekomsten. Zo vertrok architect Van Loghem uiteindelijk naar
Siberië – welke stille stem hem daarheen bewoog is te zien in de documentaire
Bouwen te midden van eenzaamheid. Tussen de informatie over de geschiedenis en de veranderingen in de bouw en het leven van Betondorop, vroeg ik mezelf: Kun je
het scheuren van het beton horen? Het overstromen? De communistische
kinderverhalen die de vader van Gerard Reve voorlas? De buurttuin droeg rust uit en
in de aankondiging tot ‘wroeten en ontmoeten’ zoemde saamhorigheid.
In een andere wandeling (Shared Walk | Ways of Knowing) ontwikkeld door
social designer Eylem Ertürk en filosoof Renate Schepen, konden de wandelaars in
de zintuigelijke omgeving van Betondorp verschillende perspectieven op ‘tijd’
ervaren. Schepen stelde de vraag: Wat kunnen we leren van de daar levende
‘paradijsvogels’ wiens ritmes niet meetikken met de kloktijd uit onze moderne
samenleving? Door middel van gesprekken met elkaar, inspireerden filosofieën uit
andere culturen nieuwe ervaringen van ‘tijd’.
En wie tijdens het festival een stille plek zocht om gewoon te zíjn, kon die bij
keramist Aniko Hekmat in de Groene Lotus vinden.
DE STEM VAN KUNST EN POËZIE
Stilte heeft ongekende kracht. Het kan verwarrend of zelfs gewelddadig zijn, maar
ook liefde- en betekenisvol als woorden tekort schieten. Ze is zelfs een voorwaard
om gehoord te worden, want zonder stilte kan een boodschap niet landen. Dit zijn
enkele inzichten uit de presentatie van onderzoeker Gerlov van Engelenhoven,
maker van de videopodcast Luisteren naar stiltes. De voorbeelden van activistische
kunst engageren zich met gedeelde postkoloniale verledens. Ze laten zien hoe
affectief, contemplatief, herstellend en helend stilte kan zijn. De vervolgvraag van
Gerlov is welke vormen van luisteren nodig zijn om deze sprekende stiltes te horen.
Aanwezig zijn, getuige zijn en ruimte maken vormen van luisteren. In de ruimte hangt kunst van Michelle Piergoelam. Het publiek raakt na hun stille aandacht niet
uitgepraat over hoe zij stilte ervaren.
Kunstenaar Seandy Achthoven liet deelnemers in dialoog met haar
schilderkunst en poëzie naar zichzelf en elkaar luisteren. Een intieme,
ervaringsgerichte workshop voor persoonlijke reflectie en verbinding, waarin werd
uitgenodigd tot empathie over diepgewortelde overtuigingen die ons beeld van
onszelf en anderen vormen. Samen werd onderzocht wat er gebeurt wanneer we
rationeel denken aanvullen met andere soorten intelligentie, zoals het gevoel.
In de activiteit van Christine Pawlata, journalist uit Rome, gingen deelnemers
zelf aan de slag met alternatieve vormen van denken, door middel van een
poëzieketen, een collectieve improvisatievorm waarbij elke deelnemer voortbouwt op de vorige. Dit was geïnspireerd op de Sardijnse traditie van poesia a bolu en andere orale dichtvormen, waarin improvisatie, ritme en wederzijdse respons centraal staan.
Ik hoorde dat de workshop tot veel hilariteit en verbinding had geleid. De poëzieketen kan de stille stem van gezamenlijke ervaring ten gehore brengen.
Zelf was ik als performing poet deze dag een keynote listener, die voor het
dichten open luisterde naar wat er zich tussen de regels bevond. Ik rondde de dag af bij de gezamenlijke soepmaaltijd, die werd verzorgd door Renée Ritsma. Het
Nagedicht is hieronder te lezen. Meanderend door het veelal gelijktijdige programma heb ik niet alles ervaren of gehoord, maar weet me getroost door Cruijff’s kunst van het woord: ‘Als je ergens niet bent, ben je óf te vroeg, óf te laat.’ Ik was dus steeds ergens wél, op de juiste tijd en de juiste plaats.
INNERLIJKE STEMMEN, VERBINDING VAN BINNENUIT
Ken je het fenomeen dat je een ruimte in loopt en de energie van de ruimte
verandert? De energetische dynamiek tussen groepen mensen is een stille stem, waar hoogleraar Emiko Tsuyuki uit Tokio aandacht voor vraagt. Zij is expert op het
gebied van Ba, een Japans concept de dynamiek tussen menselijke relaties dat
essentieel is in samenwerking. Met kunstenaar Chikako Watanabee verzorgde ze de
belevingsworkshop String Work, waarin deelnemers met kleurrijk garen ervaarden
hoe iedere beweging die ze maken, doorwerkt door in het geheel. Onzichtbare
verbindingen werden tastbaar—door spanning, flow en verstrengeling.
Bij droomtherapeut Jantine Winter zaten we om een groot ennaegram dat als
een kleed op de vloer was uitgerold. Ze gidste ons door een aantal van de lijnen die
aspecten van jezelf en je leven vertegenwoordigen. Patronen die je intuïtief herkent,
via je innerlijke stem die in beelden en gevoel kan spreken. De stille stem van
collectieve kennis kwam naar buiten door de afbeeldingen van dieren, in wiens
eigenschappen je je eigen karakter herkent. Ik plaatste mezelf, net als andere
deelnemers, bij het dier dat me aansprak en zo begon een gesprek over onze meest
aanwezige en minder aanwezige, onderdrukte of vergeten, kwaliteiten. Dan zegt een
man: ‘Ik moet me excuseren, want ik ben mijn gehoorapparaat vergeten en ik kan
niet horen wat jullie vertellen’, dan blijkt maar weer dat er tal van factoren zijn die het luisteren beïnvloeden. Hoe kunnen we nog meer ruimte en ondersteuning geven aan niet-auditieve vormen van horen?
DE STEM VAN ONZE VOOROUDERS EN VAN DE NATUUR
Radiomaker en jongerencoach Liesbeth Tjon-A-Meeuw was speciaal voor het festival uit Ghana overgekomen. Samen met trainer en psycholoog Zára Valentine de Graaf liet ze zien wat de stem van het land van je voorouders je kan vertellen. Die stem hoor en voel je in gebruiken die je zintuigen en emotionele verbinding stimuleren, zoals ritueel wassen met een doek en cologne. Door rondvraag te doen naar de betekenis van de voornamen van de deelnemers, kwamen verhalen van familie, geschiedenis en mythes naar boven. We werden als ons bewust dat iedereen cultuur met zich meedraagt. Het delen hiervan, zorgde voor levenslessen en verbinding met je voorouders, met plaatsen en uiteindelijk met wie je bent of wil zijn. Wat ik meeneem is dat het aandacht besteden aan gebruiken, je kan helpen zorg te dragen voor jezelf en het grotere geheel waar je deel van bent. Een sociaal weefsel van beweeglijke relaties en geschiedenissen.
Sylvia Avontuur kwam er tijdens haar voormalige werk in communicatie achter
dat lucht niet voedt. Een eenvoudige tuinboon daarentegen bindt stikstof en voedt
iedereen. Ze begon te luisteren naar de natuur en werd zelf meer gegrond. Ze
ontkiemde. Hoe? ‘Met liefde kom je een heel eind’. Net als de boon gedijt een mens
niet bij steen. Het zorgt voor wateroverlast. Daarop zei Sylvia op z’n Cruijffiaans: ‘Het
probleem is de oplossing.’ Door natte wadi’s in Betondorp wordt groen juist
vruchtbaar en regenwater opgevangen.
Het idee van gezamenlijk zaaien en oogsten komt ook terug in het Brinkhuis,
waar ieder doorlopend kon bijdragen aan een zaadmandala. Deze activiteit,
geïnspireerd door het Reclaim the Seeds Festival, was bedoeld om abstracte
concepten zoals zaad soevereiniteit, voedselrechtvaardigheid, klimaatbestendigheid en cultureel geheugen tastbaar te maken. Ik vond het vooral meditatief, verbindend en mooi. Het past ook bij de gezamenlijke soepmaaltijd die in de ruimte werd opgediend. Voeding voor lichaam en geest, waarbij volop wordt nagepraat.
DE STEM VAN HET COLLECTIEF
De kracht van het collectief is dat de denk- en gevoelsruimtes die we in ons dragen,
ieder op een unieke manier resoneren met elkaar, met de deelnemers en met
Betondorp.
Ik vraag me af: is mijn verbeelding een stille stem of een luide? Sinds ik kunst
maak, ben ik een luidspreker voor mijn innerlijke stille stemmen. Welk deel van
mezelf mag luider spreken? In de stilte waarin ik poëzie schrijf, vind ik verbinding met
de wereld en een kakafonie aan ideeën. In het centrum van al die stemmen valt dan
weer stilte, als een rimpeling in het water waar steeds opnieuw een druppel in valt.
Luister voorbij het tekort
Voorbij het geschreeuw
In de verbinding
Ademloos
Naar de frisse zangstem van de lente
Naar de dromen in de Avonden
In de stille resonantie in de ruimtes van het collectief
Tijdens het Festival van Stille Stemmen in Betondorp was er volop ruimte voor
uitwisseling en ontmoeting, waarin deelnemers, workshopgevers en organisatoren
begonnen samen te horen. Het is ongetwijfeld de aftrap voor een terugkerend
evenement, getuige de respons: ‘Heel mooi aanbod van veel verschillende sessies.
Hele gezellige sfeer. Fijn om het te mogen meemaken.’ ‘Bijzonder uniek, verwonderd,
gaaf, super gaaf, genieten.’ ‘Wat een leuk programma, voor herhaling vatbaar.’ En
ook dankzij het interview in Trouw ook een impuls voor verdere initiatieven van de
School van Stille Stemmen. De stille stemmen waren de ongehoorde verhalen die
naar de oppervlakte durfden te komen, dat wat we wisten maar vergeten waren, dat wat we wilden weten maar niet durfden te vragen, het verzet dat borrelt maar niet schreeuwt, en vooral het plezier van het samen-horen in een tijd waarin een
overdaad van stemmen verdeling probeert aan te moedigen.
Door de intimiteit was dit praktisch-filosofische festival zelf ook een aansprekende
stille stem, die mens en omgeving, kunst, wetenschap, journalistiek en onderzoek
verbond vanuit een gezamenlijke wens. Wie er was, draagt de ervaringen en
inzichten van de stille stemmen mee de toekomst in, als een rimpeling die steeds
verder reikt.
Dit kwam ook terug op de wens-briefjes die door Emiko Tsuyiki geïnspireerd waren op de Japanse traditie om in heiligdommen op kleine houten plankjes wensen voor de omgeving te schrijven:
Verstilde ziel
Keep the red wire and go with the flow
Laten we ons inspannen om elkaar te blijven horen
Verbindende stemmen in stilte
Be curious and enjoy each other’s energy
Movement, durf, openstaan
Being/staying connected takes consciousness
Dangling on a rope became Double Dutch
Dromen zien en laten groeien
Kleine bloemetjes, mooie plekjes, machtige wandkleden
An apple tree on the Brink
Ba with nature included
Een bijzonder verrassing was Betondorp!
It was a joyful day
My experience of ‘beton’ was so wrong, today I experience what reality is
Kid’s laughter
I wish to hear your voice within me forever
Een lieve vriendin die vlak bij mij woont wens ik me
I wish that Betondorp can stay as it is
I wish to change something around me, even if the world doesn’t react
Verbinding door met stilte luisteren
Ruimer leren luisteren door het ‘bekende’ opnieuw te horen, waar te nemen en toch
weer nieuwe dingen te horen en ervaren
Als iemand ‘van harte’ zegt, zegt hij/zij eigenlijk: met heel mijn hart, dat hoor je als je
ruim luistert
I wish from deep inside more love for me
Space for softness
Dat we elkaar weer echt gaan zien en voelen
Dat we leren beter naar elkaar te kijken, meer open in plaats van gesloten
Betrokkenheid, zachte stemmen en kleine gestes
Enjoy the smallest details
A Blue Zone vibe
Rivers with a voice
A little bit less noise in the sea
I wish drinkable water and no poisonous food
More bird chirps
Nieuwe ideeën, connecties maken, praten, luisteren, bewegen en stilte
New persons, new visions, new connections
Let’s do this together
1. Dekkers, F. (2016, 15 maart). Een luisterapparaat voor ongehoorde stemmen. NieuwWij. https://www.nieuwwij.nl/opinie/een-luisterapparaat-voor-ongehoorde-stemmen/
2. Koster, Y. (2026, 1 maart) Dit festival laat mensen luisteren naar wat niet gezegd wordt, maar wel aanwezig is. https://www.trouw.nl/religie-filosofie/dit-festival-laat-mensen-luisteren-naar-wat-niet-gezegd-wordt-maar-wel-aanwezig-is